Oeterwaterstraat — Napoleon en de limietpalen van Amsterdam

In oktober 1811 bracht Keizer Napoleon een bezoek aan Amsterdam waarbij hij met veel vertoon welkom geheten werd. Bij de stadsgrens van Amsterdam stond de burgemeester klaar met de zilveren sleutels van de stad, die hij aan Napoleon aanbood, op een fluwelen kussentje. Dat gebeurde op de Oetewalerweg, die we tegenwoordig kennen als de Linnaeusstraat. De limietpaal die de grens van de stad aangaf, is op een schilderij die het tafereel vastlegde, duidelijk te zien. Die grenspaal lijkt nog steeds bewonderd te kunnen worden in het Oosterpark. Maar dat is zeker niet de paal van het schilderij.

De intocht van Napoleon, rechts de limietpaal
De intocht van Napoleon, rechts de limietpaal

Waar de overhandiging van de sleutels van de stad aan Napoleon precies gebeurde, lijkt niet helemaal duidelijk. Het schilderij is twee jaar na de intocht van Napoleon gemaakt; volkomen waarheidsgetrouw zal het dus niet zijn. Op de achtergrond is het torentje van het Rechthuis (de rechtbank) van de Watergraafsmeer te zien, dat nog steeds te vinden is op de hoek van de Middenweg en de Ringdijk. De grens van

Amsterdam met het naburige Nieuwer Amstel lag tussen wat we tegenwoordig kennen als de Vrolikstraat en de 3e Oosterparkstraat (zie over de strijd over de grens van deze twee gemeenten: de Grensstraat en de annexaties door Amsterdam). De limietpaal rechts op het schilderij geeft aan dat hier de plek van handeling was. Echter, de overhandiging van de sleutel vond vlakbij het Rechthuis plaats. Op deze plek lag over de Ringdijk een houten brug waar tol werd geheven voor iedereen die Amsterdam in wilde. Napoleon kwam van de Middenweg en kreeg hier de sleutels van de stad overhandigd. Daarna trok hij verder over de landelijke Oetewalerweg – tegenwoordig de Linnaeusstraat - om onder de Muiderpoort naar de Plantage Middenlaan te gaan. Uiteindelijk eindigde de stoet op de Dam.

Derde hoofdstad

Keizer Napoleon kreeg een groots onthaal in wat hij de derde hoofd-stad van zijn rijk noemde; Parijs en Rome waren de andere twee. Kanon-schoten en klokgelui begeleidden het passeren van de Muiderpoort. De stad was feestelijk versierd en op de Dam, tijdelijk omgedoopt tot Place Napoleon, werd de keizer wederom onthaald. Met zijn vrouw Marie Louise overnachtte hij ook in het Paleis op de Dam; zijn verblijf duurde twee weken. Overigens was het keizerlijke paar voorzien van een

Napoleon op de Dam
Napoleon op de Dam

groot gevolg. Voorop Napoleon op een wit paard, gevolgd door militairen te paard, daarna vijf rijtuigen van de keizerin, die zelf in het vierde rijtuig zat, getrokken door acht witte paarden. Daarna weer een groep van 25 grenadiers te paard, gevolgd door drie regimenten; in totaal ging het om 6.000 militairen. Voor de kijkers langs de weg duurde het drie kwartier voor de stoet gepasseerd was.

Den Keizer en Keizerinne

Al weken voor het bezoek werd in de Watergraafsmeer, waar Napoleon met zijn gevolg over de Middenweg zou trekken, de komst van Napoleon op plakkaten aangekondigd. De plakkaten stonden vol met lovende woorden over de buitenlandse heerser over Holland: “Het bestuur van de Watergraafsmeer, kennis genomen hebbende dat de stad Amsterdam eerdaags de onschatbare eer en het geluk zal genieten Hunne Majesteiten Den Keizer en Keizerinne binnen hare muren te ontvangen, haast zich om deze blijde tijding ter kennisse van de Ingezetenen dezer Meer te brengen…” De bewoners van de Watergraafsmeer werden opgeroepen vanuit hun zomerverblijven “deelgenoten te worden van de algemene vreugde, welke tijdens het verblijf van Hoogstgeachtende Hunne Majesteiten, binnen de Stad aldaar zullen plaats hebben …”.

Populaire broer

Lodewijk Napoleon
Lodewijk Napoleon

Opmerkelijk was het grootse welkom dat Napoleon ten deel viel wel. Napoleon had net het jaar daarvoor Holland bij Frankrijk ingelijfd. Daarmee kwam een einde aan het koningschap van zijn jongere broer, Lodewijk Napoleon, die vanaf 1806 koning van Holland was. Broer Lodewijk Napoleon genoot een zekere populariteit onder de bevolking. Dat was allereerst omdat hij kordaat optrad bij rampen, zoals overstromingen in Brabant en het ongeluk met een boot vol met buskruit in Leiden, waarbij 150 doden vielen. Daarnaast was Lodewijk Napoleon een verlichte vorst die voor de belangen van zijn Holland opkwam. De keizerlijke Napoleon vond dat zijn jongere broer daarmee de belangen van Frankrijk te weinig diende en daarom stuurde hij hem in 1810 de laan uit. In

de paar jaar dat het bewind van Lodewijk Napoleon duurde zorgde hij voor een zekere mate van natievorming, vooral door wetten in te voeren die voor het hele land golden. Tot die tijd kende ieder gewest en soms zelfs iedere stad  eigen wetgeving, waardoor er een lappendeken van regels en verordeningen was ontstaan.

Pontificaal

Het schilderij van de intocht van keizer Napoleon was al snel een blijk van het eren van een machthebber die dat niet meer was. In 1813, een paar maanden nadat het schilderij af was, kwam er een einde aan de heerschappij van Napoleon. Nederland werd weer een koninkrijk – wat het tussen 1806 en 1810 ook al was geweest. De oranjes zwaaiden nu de scepter en de Franse tijd gold als een te verfoeien periode. Het schilderij echter, hing nog pontificaal in het Amsterdamse stadhuis aan de Oudezijds Achterburgwal, waar tegenwoordig hotel The Grand gevestigd is. Het kon daar ook moeilijk over het hoofd gezien worden: het was met een afmeting van zes bij vier meter bijzonder groot. Het bleef daar hangen tot 1885, toen het kon verhuizen naar het pas geopende Rijksmuseum. Lang hing het daar niet. In 1891 werd het keurig opgerold en in het depot van het museum gestopt. Daar kwam het in 2011 weer uit; 200 jaar na de intocht van keizer Napoleon. Tegenwoordig hangt het in de Schuttersgalerij van het Amsterdam Museum, de openbare doorgang van het museum waar wel meer schilderijen te bewonderen vallen.

Limietpalen

Ook de limietpaal op het schilderij die de grens van Amsterdam aangaf lijkt een nieuwe bestemming te hebben gekregen. Twee limietpalen, zijn in het Oosterpark terug te vinden. Een bordje vermeldt “Limietpaal (onbekende kunstenaar)”. Deze twee palen hebben vanaf 1947 in de tuin van het Stedelijk Museum gestaan. Vanwege de bouw van de nieuwe vleugel aan het museum verhuisden de palen in 1954 naar de tuin van het sanatorium Beatrixoord. Het sanatorium, dat naast het Koninklijk Instituut voor de Tropen lag, werd in 1976 gesloten. De tuin werd onderdeel van het Oosterpark; de limietpalen bleven staan.

Het zijn echter niet de palen die op het schilderij van de intocht van keizer Napoleon prijken. De twee limietpalen in het Oosterpark zijn ook geen limietpalen, maar banpalen. Deze gaven de grens aan waar bannelingen niet overheen mochten. De bangrens lag vanaf 1544 ongeveer een mijl voorbij de stadsgrens. De banpalen in het Oosterpark deden hun dienst in wat nu de Spaarnwouderdijk heet, in het Westelijk Havengebied. (Lees over de functie van de banpalen meer in: De Grensstraat en de annexaties door Amsterdam.)

De limietpaal in het Oosterpark
De limietpaal in het Oosterpark

Rampspoed

De Oetwalerweg was genoemd naar het dorpje Oetewaal of Houtewaal dat zich ter hoogte van de huidige dierentuin Artis bevond. In geschriften komt de naam van het dorp al in 1387 voor. De kleine nederzetting kende in de loop der eeuwen veel rampspoed. In 1575 werd het door de Spanjaarden platgebrand. In 1651 overspoelde een stormvloed het dorp. Toch wordt Oetewaal telkens weer opgebouwd. In 1658 wordt het gebied bij Amsterdam getrokken.

Oeterwalerweg in 1817, rechts de limietpaal, op de achtergrond het rechthuis
Oeterwalerweg in 1817, rechts de limietpaal, op de achtergrond het rechthuis

De Oetewalerweg wordt pas echt belangrijk als de Watergraafsmeer wordt drooggelegd in 1629. De weg werd toen ook doorgetrokken tot aan de Middenweg. Lange tijd was dit pad, omzoomd met bomen en mooi uitzicht op de omringende weilanden, een aantrekkelijk wandelgebied voor de Amster-dammers. Langs de Oetewalerweg waren uitspanningen om thee of een drankje te drinken. Eén van die uitspanningen was de Room Thuin, een naam die nog voortleeft in de straatnaam Roomtuintjes. Verder

lagen er aan de weg veel buitenhuizen van rijke Amsterdammers. Ze hebben mooie namen, zoals De Eendracht, ’s Lands Welvaren, Meer Lugt en Het Vergenoege. (Lees meer over de buitenhuizen in het verhaal over de Middenweg.)

De groei van de stad aan het einde van de 19e eeuw maakte een einde aan de landelijkheid van de Oetewalerweg (zie: het ontstaan van Oost, in: De ellendigste straten met de edelste namen). Er werden steeds meer huizen langs de weg gebouwd en de weg werd bestraat.

In 1878 werd de Oeterwalerweg omgedoopt in Linnaeusstraat. (zie ook Linnaeus: Een pedante vernieuwer van de plantkunde). In 1915 werd de zijstraat van de Linneausstraat naast het voormalige burgerziekenhuis Oetewalerstraat gedoopt. Daaraan evenwijdig, langs het spoor, ligt het Oetewalerpad, een fietspad.

Hans Buis

bord Oetewalerstraat
bord oetewalerpad

Het Rechthuis van de gemeente Watergraafsmeer dat uit 1777 stamt, bestaat nog steeds. Op dezelfde plek stond er vanaf 17e eeuw ook al een Rechthuis. Behalve rechtgesproken werden in het gebouw ook toneelopvoeringen en concerten gegeven. Na 1921, toen de Watergraafsmeer door Amsterdam werd geannexeerd, werd er geen recht meer gesproken. Daarna had de huidige ABN AMRO het gebouw lange tijd in gebruik. Tegenwoordig is er een restaurant in gevestigd.

rechthuis watergraafsmeer

In 2011 – tweehonderd jaar na het bezoek van Napoleon aan Amsterdam – werd de intocht nog een keer nagespeeld. Wethouder Gehrels stond bij het Rechthuis klaar om opnieuw de sleutels van de stad aan Napoleon te overhandigen. Het schilderij van de intocht werd – helemaal gerestaureerd – ten toon gesteld in de Schuttersgalerij van het Amsterdam Museum.

intocht Napoleon 2011

Bronnen:

  • J.H. Kruizinga, Watergraafsmeer. Eens een parel aan de kroon van Amsterdam. Allert de Lange, Amsterdam 1948
  • Ton Heijdra, Stomweg gelukkig in de Dapperstraat. De geschiedenis van Dapperbuurt, Weesperzijdestrook en Transvaalbuurt. De Milliano Alkmaar 1996
  • R. de Beunje, Napoleon in Nederland – Amsterdam. Stichting Thema Tijdschriften, Amsterdam 2011
  • Judith Amsenga en Geertje Dekkers, Lodewijk Napoleon: de man die van Nederland een Koninkrijk maakte, in Historisch Nieuwsblad nr. 1/2006
  • Fanta Voogd, De vergeten banpaal van Rembrandt. In: Ons Amsterdam nummer 2; februari 2005
  • Het geheugen van Oost, Keizer Napoleon in Amsterdam Oost, www.geheugenvanoost.nl
  • Oneindig Noord-Holland, Keizer Napoleon en de stadssleutels van Amsterdam. www.oneindignoordholland.nl